جستجو در   
امکانات

چند قرآن نفیس جدید الانتشار
پدیدآورنده : خرمشاهی، بهاء الدین
بازدید : 537
تاریخ درج : 1388/2/14
منبع :

 
دانشنامه پرتال علوم انسانی و اسلامی :: تاریخ :: خوشنویسی :: چند قرآن نفیس جدید الانتشار

چند قرآن نفیس جدید الانتشار


چکیده خوشنویسی از اصیل ترین هنرهای قدسی اسلامی شمرده می شود. حدود 20 هزار نسخه خطی نفیس از صدر نزول قرآن تاکنون، گواه این سخن است. در این مقاله، چند مصحف خوش نگاشته جدیدالانتشار معرفی گردیده است. این مصاحف نفیس که با بهترین امکانات چاپ ، انتشار یافته و در حال نایاب شدن است، عبارتند از: مصحف خوشنویسی استادان نیریزی به قلم احمد فلسفی، قرآن نفیس کتابت احمد نیریزی، مصحف ایران تحقیق و تنظیم سیدمحمدباقر نجفی به خط هنرمندان ایران در طول هزار سال، قرآن ریحان به همت استاد بهرام سالکی و مصحف کلام نور به قلم محمدحسین بن علی عسکر ارسنجانی کلید واژه ها: قرآن، خوشنویسی، هنر یکی از مستشرقان و اسلام شناسان غربی؛ تیتوس بوکهارت، هنر خوشنویسی را که - مهم ترین جلوه گاه آن، نسخه های خوشنوشته قرآن کریم در دوره زمانی بیش از یک هزاره است - مهم ترین و اصیل ترین هنر - هنر قدسی اسلامی شمرده است و حق با اوست و شواهد صدق مدعای او حدوداً بیست هزار نسخه خطی نفیس قرآن است که از قرن یکم - پس از مصحف و مدون شدن قرآن های عثمانی / مصاحف امام - در مراکز فرهنگی و دینی از مساجد و تکایا و خانقاه ها گرفته تا مدارس قدیم و کتابخانه ها و موزه ها ومجموعه های قرآنی سراسر جهان، گرد آمده و نگهداری می شود.1 گاه خبر از کشف مصاحفی بر اثر توسعه یک ساختمان کهن مانند کتابخانه آستان قدس رضوی که قرآن قدس متعلق به قرن سوم هجری، دارای ترجمه فارسی بسیار کهن و با اندکی افتادگی از آغاز، یک نمونه آن است و یک نمونه مهم دیگر آن کشف و بازیابی چند صد مصحف بسیار کهن در مسجد جامع صنعا (در سه دهه پیش ) است که درباره آنها به همین قلم در شماره های پیشین همین نشریه ارجمند قرآنی، گزارشی آمده است. گویا یک مصحف کامل متعلق به دهه 90 هجری در میان آن مصاحف هست. از آن کهن تر یک نسخه قرآن کتابت دهه 70 هجری در کتابخانه دانشگاه شیکاگو محفوظ است که اشاره صریح تر به آنها در همان مقاله پیشین، آمده است. بهتر است، بحث را به حوزه ایران و دوران معاصر با تمرکز بر چند مصحف خوشنگاشته جدیدالانتشار محدود کنیم. اما، گفتنی است که دست کم از سه - چهار مصحف خوشنگاشته که در رژیم پیشین چاپ شده به نیکی یاد کنیم. مصحف اول و دوم در کتابت شگرف نستعلیق از شادروان استاد سیدحسین میرخانی است که اولی در اوایل دهه 20 قرن چهاردهم شمسی و دومی در اواخر دهه 30 همراه با خوشنویسی ترجمه همراه با مصحف (ترجمه به قلم شادروان استاد مهدی محیی الدین الهی قمشه ای است.) نسخه سوم، بازآرایی و غلط زدایی یکی از پیشرفته ترین مصاحف خوشنگاشته استاد بزرگ قلم نسخ ایرانی روانشاد احمد نیریزی (معاصر با شاه سلطان حسین صفوی، قرن یازدهم هجری) است که در قطع رحلی بلند است و از نظر کتاب آرایی و تولید پیشرفته چاپی، یکی از برجسته ترین آثاری است که در ایران چاپ شده است. مرحوم استاد مرتضی عبدالرسولی که خود در هفت قلم خط استاد و شاگرد مکتب استاد حسن زرین خط بود، در مدت شش ماه با تلاش شبانه روزی، نابسامانی های املایی یا سهوهای کتابتی این اثر را برطرف ساخته بود، به طوری که حتی خبرگان فن اصلاح یک کلمه یا حتی بیشتر از یک کلمه را از بس که ماهرانه انجام گرفته بوده، تشخیص نمی داده اند. طبق افسانه ها، نیریزی بیش از شصت مصحف شریف و صحیفه سجادیه نوشته است (یکی از صحیفه های خوشنگاشته او را کتابخانه ملی ایران زیر چاپ دارد). چهارمین اثر برجسته مرتبط به دوران گذشته نزدیک (حدودا 2 - 3 دهه پیش) مصحف امیرکبیر است که با تلاش و پیگیری جانانه مدیر و موسس آن انتشاراتی بزرگ جناب استاد عبدالرحیم جعفری، با هنرمندی استاد عظیم الشأن اقلام ثلث و نسخ شادروان احمد زنجانی به خط نسخ به آرایه های ارزشمند و مواد و مصالح چاپی خوب در هیأتی آراسته، مقارن انقلاب اسلامی یا چند سال پیش از آن، منتشر شد. در سه چهار سال اخیر، پنج نسخه نفیس از قرآن کریم خوشنویسی - و در یک مورد کتاب های قرن به قرن به دنبال هم تدوین - شده و با بهترین امکانات چاپی امروز ایران و جهان (دو نسخه از این مصاحف نفیس چاپ آلمان است) انتشار یافته و به سرعت در حال نایاب شدن است. 1) مصحف خوشنویسی استادان نیریزی - احمد فلسفی یکی از نخستین مصاحف چاپی نفیس منتشره در سال 1381 (ده هزار نسخه) همراه با ترجمه فارسی استاد عبدالمحمد آیتی. بانی تدوین و طبع و نشر این مصحف شریف، کمیسیون ملی یونسکو در ایران است و پیشتر هم - بیش از یک دهه پیش - دیوان حافظ، خوشنوشته استاد مرتضی عبدالرسولی را در قطع رحلی سلطانی در هیأتی نفیس منتشر کرده بود. مدیر تولید هر دو اثر، استاد محمد پارسی است. این مصحف در قطع رحلی دو وزیری است (به ابعاد 34 × 34 ) . متن 12 رنگ، سر جزءها 14 رنگ و بقیه تا 16 رنگ . تذهیب همه صفحات جز 21 صفحه آخر - که به خاطر کوتاه بودن صفحات، صفحه آرایی آن هم فرق دارد، برخلاف رنگ سنتی طیف آبی لاجوردی، از رنگمایه های عقیقی و حنایی و مایه های قرمز و قهوه ای استفاده شده . تشعیر هم در همه صفحات همرنگ و زمینه رنگ هایش سبز کمرنگ است (شاید بتوان گفت سبز - لیمویی) . در خاتمة الطبع پایان مصحف شریف چنین آمده است: «خدای بزرگ را سپاس می گویم که سعادت و نعمت توفیق چاپ و انتشار کلام خود را به ما عطا فرمود. قرآن شریفی که اینک در اختیار قرار گرفته است، حاصل تلاش چند ساله [حدوداً ده ساله] کسانی است که به این کار عشق ورزیده و انجام آن را وجهه همت خود قرار دادند از جمله شادروان دکتر امیر پروین سرپرست اسبق یونسکو در ایران که نخستین نامه های اجرایی این امر مهم در زمان تصدی ایشان بنا نهاده شده است. مقدمات چاپ و انتشار این کلام ربانی با توجه به حساسیت خطیر آن از سوی کمیسیون ملی یونسکو در ایران با تأنی و احتیاط درخور، در سال 1370 هجری شمسی آغاز و با گام های وسواس آمیز و با بهره گیری از توانایی ها و تجربیات اساتید فن و حمایت های جناب آقای دکتر مصطفی معین وزیر محترم اسبق علوم ، تحقیقات و فناوری پیگیری شد. از میان ترجمه های موجود، ترجمهاستاد عبدالمحمد آیتی و از میان خطوط رایج، خط نسخ شادروان استاد میرزا احمد نیریزی و خط نستعلیق استاد امیر احمد فلسفی انتخاب شد. از تذهیب استاد علی مطیع و تذهیب و قلم گیری استاد کریم صفایی استفاده گردید. آقای محمد پارسی که تجربه گرانبهای انتشار دیوان نفیس حافظ را در کارنامه فرهنگی خویش دارد، مسئولیت طراحی و مدیریت تولید کار را پذیرا شد و در نهایت کار چاپ به وسیله آقای محسن قاسمی [و کار تجلید در صحافی علی] انجام گرفت...» (جلیل شاهی دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، مردادماه 1381 ). در هر صفحه یک کادر مستطیل 17 × 20 در میان تذهیب و تشعیر قرار دارد که به دو قسمت نامساوی از طول تقسیم شده و بخش بیشتر و عریض تر به کتابت متن مقدس قرآن (هر صفحه در 14 سطر) به قلم استوار و استادانه نیریزی و بخش کم تر و کم عرض تر در مقابل آن در همان صفحه در داخل همان کادر به کتابت نستعلیق استاد امیراحمد فلسفی با دانگ کتابت متعارف (در 19 سطر) اختصاص دارد. جناب فلسفی (متولد 1337) از بزرگان خوشنویس امروز ایران، استاد انجمن خوشنویسان است. بیش از 30 عنوان کتاب و مرقع، خوشنویسی کرده است از جمله دیوان حافظ و گلستان سعدی و دوبیتی های باباطاهر و کلیات اقبال لاهوری و دعای کمیل. نرم افزار چلیپا نیز اثر طبع ایشان است. دو کتاب آموزش ترکیب در نستعلیق و کتاب کشیده نیز از تألیفات اوست. هنرمند همکار دیگر استاد علی مطیع (متولد 1295) است که در کار خود، شهرت جهانی دارد. این استاد عالی مقام که تذهیب کار دهها اثر ارزشمند و نفیس است تاکنون در 37 نمایشگاه داخلی و خارجی شرکت کرده و از نمایشگاه بین المللی بروکسل، مدال طلا گرفته است. استاد کریم صفایی نیز در تکمیل کار و قلم گیری تذهیب ها، با همکاری محمود فهیم پور، سنگ تمام گذاشته است. زیبایی افزای این مصحف شریف، جلد چرمین آن است که کلمه مقدس قرآن کریم با دانگ جلی، همراه با طرح های تجریدی اسلیمی زیر آن، بر روی آن حک شده است و طراح آن، مدیر هنرمند این اثر ماندگار جناب استاد محمد پارسی بوده است. 2) قرآن نفیس کتابت احمد نیریزی این مصحف شریف، صفحه عنوان ندارد و گرداگرد حاشیه جلد لاکی زیبای آن که روند چاپ از جمال آن نکاسته بر یک سطح آن (دست راست، اول) آیه نور و آیه تحدی نوشته شده و بر سطح دیگر به اصطلاح پشت جلد آیات قرآنی «لوانزلنا هذا القرآن علی جبل ... و هوالله الذی لا اله الا هو الملک القدوس...» دو آیه آخر سوره حشر که چندین نام از اسماء الحسنی نگاشته اند و در متن جلد و پشت جلد، نقش و نگارهای گیاهی شبیه به ترنج آمده است (با رنگ طلایی بر زمینه لاکی عنابی) قطع این قرآن، رحلی دو وزیری 22 × 34 است. (بدون صفحه شماره فقط اولین کلمه صفحه دست چپ در بعد از آخرین سطر صفحه دست راست تکرار شده، تا بتواند مددکار قاری و نوعی صفحه شمار باشد و این خود، رسمی کهن قبل از دوران آوردن صفحه شمار یا شماره (عدد) صفحات است). این مصحف شریف از کتابت های هنری ده - دوازده گانه صحیح الصدور از قرآن کریم است که رقم فراغنامه و عبارت آن از این قرار است: « قد تشرف باختتام کتابه کلام الملک العلاّم، الذی لایأتیه الباطل من بین یدیه و لا من خلفه تنزیل من حکیم حمید، العبد المذنب العاصی الداعی لأبود الدولة القاهرة احمد النیریزی، عشیة یوم الخمیس و هویوم الثالث و العشرین من شهر شعبان المعظم سنة ثمان و عشرین و مائة بعدالالف من الهجرة المبارکة النبویة علی مهاجرها الآف صلوة و تحیة» [ شب پنجشنبه / پنجشنبه شب بیست و دوم ماه شعبان سال 1128 ه.ق ]. در صفحه بعد از فراغنامه، سندی حاکی از زیور افزایی به این مصحف، آمده است: « سبحان ربک رب العزة عمّا یصفون و سلام علی المرسلین والحمدلله. در وقتی که عالیجاه والا جایگاه سعادت و اقبال همراه شمساً للایالة والشوکة والاقبال ملاخواجه خضرخان، خلف صف مرحمت و غفران پناه ملاحاجی محمد نواده قطب العارفین ملا ایوب عمر مزائی رتبه ایالت و حکومت دارالسطنه اصفهان سرافراز بر همگنان ممتاز گردیده بود این قرآن مجید و فرقان حمید را تحصیل و به سبب تقطیع و تذهیب و سر سوره و غیره قربة الی الله مبلغ های خطیر صرف و خرج نموده، امید که به خرمی و شادکامی تلاوت نماید، فی سنه 1168 [ق].» سپس دعای بعد از ختم آمده و فهرست نام سوره ها و خاتمة الطبع و صفحه شناسنامه / حقوق ندارد. گفته شد که به نیریزی عظیم الشأن، کتابت تعداد زیادی مصحف در حدود پنجاه و شصت نسخه، نسبت می دهند که اصل و اساسی ندارد و اصولاً این گونه اغراق در حق خوشنویسان قرآن نویس قدیم از ابن بواب تا یاقوت مستعصمی و دیگران به طرز افسانه واری نقل شده است. خط پژوهان و مصحف پژوهان، تعداد مصاحف خوشنگاشته استاد میرزا احمد نیریزی را در حدود 8 تا 10 نسخه می دانند که بحمدالله اغلب آنها، آن هم در ایران موجود و محفوظ است . به نوشته آقای محمدحسن سمسار در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، احمد نیریزی فرزند شمس الدین محمد (زنده تا 1151 ق) نامدارترین خوشنویس قلم نسخ ایران است. او علاوه بر کتابت مصحف به کتابت ادعیه از جمله و بیش از همه صحیفه سجادیه نیز علاقه وافر داشته است و در صحیفه سجادیه مکتوب به سال 1067 ق لقب خود را فخرالدین یاد کرده است2. او از تشویق و حمایت سطان سلیمان صفوی و بیش از او از تشویق و حمایت شاه سلطان حسین که پادشاهی هنرپرور و دوستدار هنرمندان بوده و خودش هم کما بیش دستی در خوشنویسی داشته است، برخوردار گشته است. در مقاله دایرة المعارف بزرگ اسلامی، درباره جایگاه و پایگاه او در خوشنویسی قلم نسخ چنین آمده است: «... شهرت احمد نیریزی در خوشنویسی نسخ به پایه میرعماد در قلم نستعلیق و درویش عبدالمجید طالقانی در شکسته نویسی است... قلم نسخ احمد نیریزی، اوج تکامل شیوه ای است که آن را «نسخ ایرانی» می خوانیم. این شیوه نه تنها از نسخ [متداول در] دیگر سرزمین های اسلامی متمایز است، بلکه با شیوه نسخ نویسی بیش از پیدایش این مکتب در ایران نیز تفاوت دارد. ظرافت و روشنی حروف و کلمات از ویژگی های کتابت این شیوه است و در پدید آمدن آن، قلم نستعلیق یعنی خط ابتکاری ایرانیان، تأثیری کارساز داشته است».3 مصحف نفیس و بسیار خوش چاپ نیریزی (که به سفارش ایران در آلمان چاپ شده است) فقط در سرسوره ها تذهیب دارد. تشعیر هم ندارد. فقط جدول کشی (کادربندی) چهارلایه 3 رنگی دارد و سپس هر صفحه در 12 سطر با دانگ جلی به خط نسخ نگاشته شده و بین السطور، طرح دندان موشی و یکسره طلااندازی شده، دارد. آنچه، این مصحف را از بسیاری مصاحف هنری و نفیس قدیم و جدید ممتاز می گرداند وفور یادداشت های مربوط به قرائت و تجوید و اختلاف قراآت و فضل القرآن و ثواب القرائة آن است (و کلمه یا کلمات مورد بحث با قلم قرمز شنگرفی آمده و توضیحش با مرکب مشکی؛ شرح لغات دشوار، در میان این حواشی یا نیست، یا بسیار اندک است) این حواشی که در هر صفحه به طور میانگین 6 - 7 مورد است، اگر خارج نویس شود، کتابی، ششصد تا هفتصد صفحه ای می گردد. در صفحه عنوان به جای نام / عنوان ، نقاشی گل رتبه تجریدی اسلیمی وار آمده که همه صفحه را، پر کرده است. قرینه شبیه به آن نیز در 6 صفحه بعد، بعد از یک مقدمه مربوط به مسائل قرائت و اختلاف قراآت و معرفی قاریان بزرگ هفتگانه و راویان دوگانه هر کدام به فارسی در 5 صفحه با خط نسخ ریزتر از قلم متن مصحف شریف آمده و از «الخاقان بن الخاقان بن الخاقان ابوالمظفر شاه سلطان حسین الحسینی [ صفوی] » نیز به نیکی یاد شده است. چاپ و صحافی این مصحف شریف، چندان نفیس، دقیق، واضح و نزدیک به اصل است که حتی 5 درصد اختلاف یا تفاوت با متن اصلی خطی، نشان نمی دهد. احیای هنرمندان این مصحف مقدس هنری به همت دولتمرد فرهیخته صاحب یکی از کمیاب ترین مجموعه قرآن های نفیس خطی و حامی هنرها و هنرمندان اسلامی جناب استاد سیدصادق خرازی است. 3)مصحف ایران، تحقیق و تنظیم سیدمحمدباقر نجفی. به خط و نگار هنرمندان ایران در طول هزار سال. تاریخ مؤخره 1380. مصحف شریف در دو جلد رحلی بلند دو وزیری و یک در معرفی 182 مصحفی است که از قرن چهارم تا چهاردهم، 182 بخش از قرآن طبق ترتیب و توالی رسمی مصحف ولی با خطوط و آرایه های مختلف. به طور میانگین هر جزء از دل شش مصحف، بر آمده است. خط ها و آرایه ها، سبک های کتابت مصحف و تذهیب آن و تصاویری از جلدهای هنری نیز درجای جای این مصحف شریف دو جلدی آمده است. جلد یا دفتر سومی نیز، هم شکل و هم قطع ولی با حجم کمتر در معرفی 182 مصحفی که در طول هزار سال خوشنویسی شده در این مجموعه هست که به سه زبان فارسی، انگلیسی و عربی است. گفتنی است که هر بخش از کل قرآن کریم را از مصحفی برگرفته اند، ولی چون مهم ترین تذهیب ها و آرایه ها در صفحه اول هر مصحف که سوره حمد و چند آیه اول بقره را دارد، می آید، این دو صفحه را 182 بار از هر مصحف برگرفته اند و در آغاز هر بخشی آورده اند. اسم یا عنوان این جلد یا جزء تکمله چند نکته مهم درباره شیوه پژوهش تدوین، تنظیم و چاپ ، سپس شرح نسخ آمده است که از هریک بخش هایی نقل می کنیم: «پژوهنده پس از آنکه بیست و پنج سال نسخه های خطی قرآن را در کتابخانه ها و موزه های ایران، مورد بررسی قرار داد، تصمیم گرفت که از مهم ترین آن نسخه ها، یک مصحف کامل تنظیم کند. برای تنظیم چنین مجموعه ای، پژوهنده از آن میان، نسخی را انتخاب کرد که در طول هزار سال توسط کاتبان، نقاشان و مذهبان صفحه آرایی شده است، در فاصله بین قرن 4 هجری / 10 میلادی تا 14 هجری / 20 میلادی [ از 321 ق که اولین نمونه می آید تا 1322 ق که تاریخ آخرین است] .... برای تدوین و تنظیم چنین صفحاتی ، پژوهنده با تلاش بسیار، بیش از یک صد فهرست و حدود چهارهزارعکس و اسلاید از نسخه های خطی قرآن در کتابخانه ها و موزه های ایران تهیه کرد. سال ها، روی آنها کار کرد تا بتواند از میان آنها، همه آیات قرآن را کنار هم قرار دهد. در واقع، پژوهنده با این تنظیم و تدوین موفق شد تا بیش از صدو هشتاد نسخه خطی قرآن را که هریک با سبکی خاص و متعلق به کتابخانه ای و در قرنی نگاشته شده، در یک مصحف قرآنی منظم، کامل و مرتب جای دهد تا نمونه هایی از سبک های هنری را در طول هزار سال به نمایش گذارد... در این مجموعه، سبک های مختلف هنری در زمینه های تذهیب، خط، جلد وسیر تحولات و تغییرات در آن نمایش داده شده است. پژوهنده در این خصوص، سعی کرده تا نمونه هایی از کتابت قرآن را در میان صفحاتی نشان دهد که غالب آنها با گل ها، پرندگان و نقش های هندسی زرین، تزیین شده است.» (جلد یا جزء سوم، صفحات اول و دوم بدون صفحه شمار). گفتنی است با آنکه پژوهنده هنرشناس کیمیاکار، خود، جز رنگ های ویژه تذهیب را جدیدسازی نکرده ولی بعضی از دو صفحه های آغازین مصاحف، دارای آرایش های (تذهیب و تشعیر و غیره) جوان تر و جدیدتر از کتابت محض مصحف و آن دو صفحه است. این نهایت تلاش 25 ساله پژوهنده گرامی است و چنین ابتکاری که یک نمایشگاه دائمی از هنر کتاب آرایی و خوشنگاری ایرانی مصحف شریف را در معرض دید و داوری مخاطبان قرار می دهد، تاکنون بی سابقه بوده و بعید است که عشق و ایمانی با همین ژرفا همراه با هنرشناسی، سخت کوشی در نهراسیدن از اشکالات و مشکلات به این زودی ها، کمر به انجام خدمتی به این طرز و طراز، در نمایاندن و حفظ اوج های هنری مصحف نگاری و سایر هنرهای وابسته و قدسی اسلامی و ایرانی ببندد که حاصلش سده ها و هزاره ها بر صفحه روزگار، باقی می ماند. گفتنی است که قرآن پژوه و مصحف شناس خبره هنر قدسی اسلامی جناب استاد سیدصادق خرازی در به ثمر رساندن این طرح عظیم، همکاری ها و حمایت های ارزنده، بدرقه راه کرده اند. سعی شادروان استاد سیدمحمدباقر نجفی که فقط مدت زمان کوتاهی پس از انتشار این مصحف به لقاءالله شتافت و در راه احیاء هنرهای قدسی اسلامی، عمر گرانمایه را صرف کرد (با توجه به سایر آثار ایشان هم از جمله مدینه شناسی، هنر ایران در مصر) مشکور باد 4)قرآن ریحان، خوشنویسی و تذهیب به همت استاد بهرام سالکی (تهران، انتشارات مبلغان، با همکاری شرکت ریحان فیلم، 1383 ) قطع قرآن - رحلی سلطانی 41 × 29 سانتیمتر، نوع کاغذ گلاسه مات 135 گرمی، تعداد رنگ چاپ: 7 تا 9 رنگ؛ 666 صفحه. قلم یا خط ریحان از اقلام ستّه (ششگانه) کلاسیک اسلامی - ایرانی است. نمونه مشهور آن که شهرت جهانی دارد قرآن بایسنقر میرزا (852 - 838 ق) از هنرمندان مکتب یا دارالصناعة هرات در دوران ایلخانان تیموری است. این قرآن در ابعاد بزرگ نزدیک به دو متر در یک متر و نیم است و با آنکه اغلب آن را به قلم ثلث می انگارند در واقع به خط محقق است و محقق و ریحان دو جلوه از یک قلم اند. دانگ بزرگتر را محقق و کوچکتر را، ریحان گویند. ریحان را می توان حاصل ترکیب قلم نسخ و ثلث دانست. باری، قرآن خوشنگاشته او، ابتدا تا مدت ها در جایگاه دروازه قرآن شیراز بوده سپس به تاراج رفته و هر صفحه یا چند صفحه از آن، اخیراً حتی سطر به سطر آن بریده شده در کتابخانه و موزه ها و مجموعه های سراسر عالم پراکنده است. آغاز خط ریحان از کتابت ابن مقله و شاگرد عالی مقامش ابن بواب (قرن چهارم هجری) ناشی شده است و اوج رواج آن از اواخر قرن چهارم تا اواخر قرن دهم هجری بوده و قرآن نویسان معروفی چون یاقوت مستعصمی، جعفر بایسنقری و برادرش سلطان ابراهیم میرزا (فرزندان شاهرخ و او هم فرزند تیمور) علاء بیک تبریزی، احمد سهروردی و ده ها خوشنویس نامدار دیگر در آمار ماندگار قرآنی خود از این خط بهره برده اند. خوشنویس هنرمند قرآن ریحان استاد بهرام سالکی ، بی آنکه پیر سال و ماه باشد، پیر طریقت هنرهای خوشنویسی قدسی اسلامی است (متولد 1336 شمسی که تحصیلات عالیه اش در رشته گرافیک و عکاسی و چاپ نفیس بوده است). او سالهاست که در زمینه هنرهای نقاشی، مینیاتور (ریز - نگاره) ، تذهیب ، خوشنویسی و گرافیک سخت کوشانه، اثر آفرینی می کند. این هنرمند پرکار و کاردان و فروتن در سال 1361 خوشنویسی و تذهیب نسخه ای نفیس به نام «قرآن عقیق» را به خط کوفی پیرآموز اصلاح شده و تکامل بخشیده ایرانی آغاز کرد که پس از دوازده سال فعالیت مستمر هنری در سال 1374 آن را به پایان برد. این اثر به اعتقاد کارشناسان هنرهای اسلامی ، چه ایرانی - چه غیر ایرانی در شمار ممتازترین آثار کتاب آرایی تاریخ هنر ایران می باشد. قرآن ریحان که در این مقاله کوتاه از آن بحث می کنیم، دومین اثر این هنرمند است که در طول هشت سال به خط چشم نواز و دل انگیز ریحان خوشنویسی و با استفاده از نقوش و نقش مایه های بدیع هنرهای اسلامی (اسلیمی ، ختایی، گره چینی، برگ فرنگی، زنجیری / حصیری و نقش خاتم) تزیین شده است. آثار دیگر استاد سالکی یکی مرقع جانان است و چهارمی کتابت قرآن نسخ که در حال حاضر، ادامه دارد. سوابق نمایش آثار در داخل و خارج کشور و جوایز ایشان در جزوه نفیسی که ناشر قرآن ریحان برای معرفی این اثر تدوین کرده است، به تفضیل آمده است. اینک بعضی از ویژگی های مصحف ریحان را به نقل از همان جزوه پراطلاع به اختصار، یاد می کنیم. 1)این اثر، اولین نمونه چاپی نسخه قرآنی به این خط در جهان اسلام محسوب می شود. 2)این نسخه براساس رسم المصحف یا رسم [الخط] عثمانی [که بسیاری از مجتهدان بزرگ، عدول از آن را جایز نمی دانند] با رعایت قواعد وقف و ابتدا و تجوید، کتابت شده است. 3)قواعد نحوی در کتابت عوامل جاذبه، ناصبه و نافیه و ناهیه مراعات شده به گونه ای که سعی شده است این عوامل در کنار کلمه ما بعد خود قرار بگیرند. 4)اعراب گذاری و علائم تجویدی، رنگ (رنگین) نویسی شده است تا تداخلی بین حروف، اعراب و علائم تجویدی ایجاد نگردد. 5)در انتهای هر صفحه ، کلمه آغازین صفحه بعد برای جلوگیری از خطا و اطمینان بیشتر در ادامه قرائت نوشته شده است. 6)خوانا بودن کلمات و جایگذاری دقیق اعراب، گاهی به رعایت قواعد خوشنویسی (مثل اقدام به تغییر دانگ از سر ناگزیری و غیره) ترجیح داده شده است و اندازه حروف در تمام صفحات به صورت یکدست کتابت شده است. 7)تلفیق شمسه وقف (گل آیه) با علامت پایان تقسیمات حزب از ابداعات بی نظیری است که به صورت ترنجی بادامی در داخل متن، قرار گرفته است. 8)محل آیات سجده دار با ترنجی در حاشیه مشخص شده و این آیات نیز در متن با ابتکاری چشم نواز با رنگ طلایی دورگیری (تحریر) گردیده است. 9)طراحی کتیبه های متعدد و مجلل برای سر سوره ها و شمسه های متنوع وقف (گل آیه ها) و ترنج ها و شمسه های تزیینی، با تنوع در طراحی و رنگ آمیزی، زیبایی چشمگیر و حیرت انگیزی به این نسخه قرآنی بخشیده است. 10)وجود سه نوع فهرست با تذهیبات مرصع و فاخر، شامل فهرست سوره ها، اجزاء و الفبایی از موارد انحصاری این مصحف شریف است. 11) اختصاص ترنج هایی خاص برای آیات سجده دار و سکته و شمسه هایی برای آغاز اجزاء و تقسیمات حزب از ظرایف هنر تزیینی است که در قرآن ریحان، به کار گرفته شده است. 12)توضیحات تفصیلی در مورد علائم تجویدی همراه با مثال هایی از آیات که در انتهای صفحات پایانی این نسخه درج گردیده، راهنمایی است مفید برای آموزش تجوید و شناخت علائم وقف، که با زیبایی هرچه تمام تر نگارش و تزیین شده است. 13)تذهیبات روح نواز در صفحات استقبال، دعای افتتاح، سوره های حمد و بقره و دو تاج مرصع در ابتدای اجزاء پانزده و سی، سوره های فلق و ناس و دعای ختم از شاهکارهای بی بدیل تزیینی هنر کتاب آرایی است.4 5) قرآن کریم / کلام نور کتابت محمدحسین بن علی عسکرارسنجانی (1300 هجری قمری) به کوشش سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و در راستای طرح احیای نسخ خطی قرآن، 1382 ، متن مصحف 604 صفحه این مصحف نفیس شریف در قطع رحلی دو وزیری در چهاررنگ با نفاست تمام پس از بازآرایی های لازم زیر نظر یکی از برجسته ترین چاپ شناسان امروز ایران، استاد بهمن پارسا، (با دستیاری ارشد مهری مویدی) بر روی کاغذ گلاسه 135 گرمی لیکام به طبع رسیده است . هر صفحه که به قلم نسخ نیرومندی کتابت شده، در 14 سطر است و بین السطور، طرح دندان موشی و طلااندازی دارد. همچنین، محصور در کادر تذهیب است و تذهیب ها، چندان ریز قلم نیست. سپس از چهار سوی صفحه دارای تشعیر ملایم و چشم نوازی است که همه با طرح های تجریدی گل و بته ای و اسلیمی وار است و نقش جانور ندارد. در صفحه اول، ارایه بیشتر و استثنایی دارد و تذهیبات آن، اثر فرهاد نقاش (سده نهم هجری قمری) سه الی چهار قرن، کهن تر از زمان کتابت این مصحف است. در صفحه ماقبل آخر، شناسنامه کاملی از ویژگی های این مصحف و هنرمندان و محققان همکار در آماده سازی آن برای چاپ یا روند چاپ و صحافی، همه یاد شده اند. نیز چهار صفحه را به معرفی این قرآن به فارسی، عربی، انگلیسی و فرانسه (هریک ، یک صفحه) اختصاص داده اند. از بخش فارسی این معرفی، مقداری نقل می کنیم: «... اینک این مصحف شریف که به قلم محمدحسین ابن علی عسکر ارسنجانی، خوشنویس نامدار ایرانی و به خط نسخ نگارش یافته (1300 هجری قمری)، چنان تنظیم و آماده چاپ شده است که هر صفحه با شروع یک آیه آغاز و به پایان آیه دیگری نیز ختم می شود. به دیگر سخن، هیچ صفحه ای در میان یک آیه، پایان نمی گیرد. [یا آغاز نمی شود]. در این فرایند برای تبدیل صفحات از 15 سطر به 14 سطر و اتمام آیات در یک صفحه زحمات بسیاری کشیده شده و کوشش های فراوانی رفته است و در این میان، افزون بر حفظ زیبایی و رعایت مقررات چاپ و نشر قرآن، به آسان بودن قرائت آیات شریف برای عموم مردم نیز، توجه بسیار شده است. کوتاه سخن آنکه سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چندی است که چاپ و انتشار قرآن کریم را در طرحی نو به برنامه کاری خود افزوده و با انتشار این قرآن خطی، بر آن بوده است اثری نفیس را که اصل آن در موزه رضا عباسی نگهداری می شود، در دسترس همگان نهد؛ و این چنین، اثر حاضر به یاری پروردگار و با تلاش ده طراح و هنرمند، به مدت چهار سال و در چهارده رنگ زیر نظر بهمن پارسا به انجام رسیده است و گذشته از ویژگی های پیشگفته، لیتوگرافی، چاپ، صحافی و حتی شرایط نگهداری کاغذ، فرایند ویژه و کم مانندی را پشت سر گذاشته است. امید است حاصل این تلاش و برآیند این کوشش ها، مرضی صاحب کتاب و مقبول طبع ظریف قرآن دوستان و قرآن پژوهان افتد. سازمان چاپ و انتشارت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خادم قرآن کریم، رمضان 1421 ه.ق».5 حاصل و سخن آخر آنکه با انتشار این پنج مصحف قدیم و جدید که همه در کمال نفاست هنری و چاپی است کارنامه هنر قدسی در ایران اسلامی، پربرگ و بارتر شده است. یاددشت ها و مآخذ 1. «خط و خوشنویسی قرآن کریم»، نوشته بهاءالدین خرمشاهی، در دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، به کوشش همو. چاپ اول 1377 ، چاپ دوم 1382. 2 ج، ج1، ص 994 - 998. 2.و 3. «احمد نیریزی» نوشته محمدحسن سمسار، دایرة المعارف بزرگ اسلامی ، زیر نظر کاظم بجنوردی. ج7، ص100 - 108. نیز مقاله «احمد نیریزی» به قلم محسن معین، در دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، پیشگفته ، ج1 ، ص157. 4.جزوه قرآن ریحان، خوشنویسی و تذهیب قرآن کریم، بهرام سالکی، انتشارات مبلغان، تهران، 1383. 5. برای ملاحظه معرفی قرآن دیگری از همین خوشنویس و اطلاع بیشتر از شرح حال قرآن نویسان هنرمند دیگر ر.ک: قرآن نویسان و گزیده قرآن های نفیس ایرانی، تألیف محمد علیدوست (تهران، انتشارات آراء ، 1374) از جمله ص37.
کليه حقوق برای پرتال علوم انسانی محفوظ است